بنای چهار تاقی تیموری

این بنا در سال ۵۸۷ هجری قمری در اوایل دوران تیموریان ساخته شده است. در واقع این ساختمان برجی آجری با پلانی هشت ضلعی با گنبدی بر فراز آن و شامل یک اتاق آرامگاه است که در زیر آن نیز سردابی قرار گرفته که سقف آن از بین رفته است. ارتفاع این گنبد از قسمت فوقانی بنا دو و نیم متر است. در ساخت آن از مصالحی چون آجر و سنگ همراه با ملات گچ و ساروج استفاده شده است و در برخی از قسمت­ها برای استحکام بیشتر از چوب نیز استفاده شده است. داخل بنا با گچ پوشانیده شده و با نقاشی­هایی از شکارگاه و نقوش گیاهی تزیین شده است. در زیر نورگیرهای پایین گنبد کتیبه گچبری زیبایی شامل آیاتی از سورۀ مبارکه آل عمران دیده می­شود. این بنا مقبره یکی از سرداران تیموری به نام عید خواجه بوده است که قبلاً دارای سنگ قبر سیاه رنگی نیز بوده است که این سنگ قبر به سرقت رفته است.

آتشکده اسپاخو

قدمت این بنا به دوران ساسانیان بازمی­گردد. این آتشکده یک چهارطاقی با پلانی مربعی با گنبدی بر فراز آن است که از مصالحی چون سنگ و ساروج در ساخت آن استفاده شده است. ایوانی در ضلع شرقی آن واقع شده است. در باور مردم محلی این اثر کلیسا است.

شهر تاریخی اسفراین

نام آن در قدیم به عنوان اسفراین (اسپراین و سفراین) بوده است و بعدها بعد از ویران شدن آن، به نام بلقیس رایج شده است. اوج شکوفایی این شهر به اواخر دوران ساسانی و اوایل اسلام بازمی­گردد. این شهر در سال ۳۱ هجری قمری توسط مسلمانان فتح شده است. زندگی روزمره مردم تا دوران صفوی در آن ادامه داشته ولی در سال ۱۱۳۱هجری قمری در دوران طهماسب دوم و ابتدای حکومت نادر توسط افاغنه ویران و خالی از سکنه می­شود. با وسعتی در حدود ۱۸۰ هکتار شامل بقایای ارگ و خندق پیرامون آن، برج و بارو، مقبره شیخ آذری، ویرانه‌های معروف به منار تپه (مسجد جامع)، کوره سفالگری، آب انبار، بازار، کاروانسرا، بنای معروف به یخدان­ها و یک گورستان وسیع در نزدیک دروازه شرقی است. مهمترین بخش این شهر تاریخی ارگ آن است که به نارین قلعه شهرت دارد. نارین قلعه پس از ارگ بم دومین بنای گلی ایران است که بر اساس اصول معماری ساسانی و با استفاده از خشت و گل ساخته شده است. این ارگ دارای ۲۹ برج با ارتفاع حدود ۱۱ متر است. بخش اعظمی از دیوار ارگ تاریخی بلقیس مرمت شده و سایت موزه‌ها در این محوطه تاریخی ایجاد شده است.

مجموعه فرهنگی تاریخی مفخم و آئینه خانه

از دو بنای اصلی تشکیل شده است. عمارت مفخم و آینه خانه مفخم. عمارت مفخم در دهه اول ۱۳۰۰ هجری قمری به دستور یار محمد خان شادلو معروف به سردار مفخم حاکم منطقه شمالی خراسان به عنوان سکونت­گاه وی احداث شد. این بنا در دو طبقه با ۳۴ اتاق و ۲ تالار ساخته شده است. نمای بیرونی ساختمان کاشی کاری­های زیبایی دارد. کاربری کنونی این بنا موزه باستان شناسی و مردم شناسی است. آینه خانه مفخم به عنوان دارالحکومه برای انجام امور اداری، دیوانی و تشریفات نظامی دوره قاجار مورد استفاده بوده است. این بنا نیز در دو طبقه با ۹ اتاق و یک تالار ساخته شده است. تالار که در طبقه دوم آن واقع شده است، دیوارها و سقف آن آینه­کاری­های زیبایی دارد و به دلیل همین تالار این بنا را آینه خانه می­نامند. کاربری کنونی این بنا نیز موزه اسناد و نسخ خطی است.

قلعه تاریخی و موزه جلال الدین

قدمت این قلعه به سده­های ۶ و ۷ هجری قمری مقارن با حکومت خوارزمشاهیان و هجوم مغولان به ایران بازمی­گردد. معماری قلعه و موقعیت جغرافیایی آن شباهتی به قلعه­های اسماعیلیان ندارد. این قلعه به صورت شش ضلعی منظم بر روی تپه­ای صخره­ای بنا شده است. در شش گوشه آن یک برج مدور قرار گرفته است و در ورودی در برج جنوبی قرار دارد. مصالح به کار رفته در بنا لاشه سنگ و آجر با ملات گچ است. در کف برج­ها و راهروها ۱۲۸خمره کار گذاشته بوده­اند تا آب و مواد غذایی را در آن ذخیره کنند. در حیاط قلعه نیز چاهی عمیق حفر شده بوده که دسترسی به آب را فراهم می­آورده است. کاربری کنونی این قلعه موزه است.